Skrót publikacji – naciśnij
Kurs rozliczeniowy NBP – średni kurs ogłaszany przez NBP – stanowi obiektywny wskaźnik przeliczeniowy w sporach dotyczących kredytów walutowych (frankowych, eurowalutowych). Choć nie wpływa na ważność umowy, sądy często się na niego powołują przy obliczaniu nadpłat i zwrotów po stwierdzeniu abuzywności klauzul walutowych.
W sporach sądowych dotyczących kredytów denominowanych lub indeksowanych do walut obcych (w szczególności do franka szwajcarskiego i euro), istotną rolę odgrywa problematyka przeliczania świadczeń wyrażonych w walucie obcej na złote polskie. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera kurs rozliczeniowy Narodowego Banku Polskiego (NBP), który coraz częściej staje się punktem odniesienia zarówno dla sądów, jak i pełnomocników stron. Artykuł analizuje znaczenie kursu NBP w kontekście sporów sądowych frankowiczów i eurowiczów oraz odpowiada na najczęściej pojawiające się pytania praktyczne i prawne w tym zakresie.
Kurs rozliczeniowy NBP – definicja i charakter prawny
Kurs rozliczeniowy NBP to średni kurs danej waluty ogłaszany przez Narodowy Bank Polski, który zgodnie z art. 358 § 2 k.c. może zostać użyty do przeliczenia świadczenia wyrażonego w walucie obcej, o ile strony nie postanowiły inaczej. Kurs ten nie ma charakteru wiążącego dla stron umowy cywilnoprawnej, lecz pełni funkcję referencyjną, ugruntowaną zarówno w praktyce orzeczniczej, jak i doktrynie.
Kurs NBP a spory sądowe frankowiczów
W sporach sądowych frankowiczów kurs NBP pojawia się przede wszystkim w dwóch aspektach:
- jako miernik przeliczeniowy służący do określenia wartości roszczeń w złotych polskich;
- jako alternatywa wobec kursów ustalanych jednostronnie przez banki w tzw. tabelach kursowych.
Zgodnie z ugruntowaną linią orzeczniczą, kursy ustalane przez banki – bez wskazania obiektywnych zasad ich wyliczania – są postrzegane jako abuzywne w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c. Ich eliminacja z umowy skutkuje koniecznością sięgnięcia po kurs obiektywny – w praktyce sądy najczęściej sięgają po kurs NBP (por. wyrok SN z 27 października 2021 r., II CSKP 73/21).
Czy kurs NBP może być podstawą do przewalutowania kredytu?
Kurs NBP może być wykorzystany jako podstawa do przeliczenia kredytu walutowego na złote w przypadku, gdy sąd uzna, że umowa kredytowa – mimo abuzywności niektórych postanowień – może być dalej wykonywana po ich usunięciu. Takie podejście jednak jest obecnie rzadkością – dominuje bowiem orzecznictwo opowiadające się za nieważnością umów w całości, co uniemożliwia ich „utrzymanie” w mocy na zmodyfikowanych warunkach (por. wyrok TSUE z 3 października 2019 r., C‑260/18, Dziubak).
Stanowisko sądów wobec kursu NBP w sprawach frankowych
Sądy powszechne oraz Sąd Najwyższy dopuszczają stosowanie kursu NBP w celach przeliczeniowych – zwłaszcza w sprawach, gdzie świadczenie zostało spełnione w złotych, lecz denominowane było do CHF. Kurs NBP stanowi wówczas punkt odniesienia do ustalenia rzeczywistej wartości ekonomicznej świadczenia kredytobiorcy.
Sądy uznają, że:
- kurs NBP jest kursem rynkowym w rozumieniu prawa cywilnego i orzecznictwa TSUE, ponieważ jest obiektywny, publicznie dostępny i nieustalany przez jedną ze stron umowy;
- stosowanie kursu NBP nie narusza zasady swobody umów, o ile ma charakter pomocniczy w razie eliminacji nieuczciwych warunków umowy.
Wpływ orzeczeń TSUE na znaczenie kursu NBP
Wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE, zwłaszcza w sprawach C-260/18 (Dziubak) oraz C-19/20 (Bank BPH), wyraźnie wskazują, że w przypadku uznania postanowień umownych za nieuczciwe, sąd krajowy nie może ich zastępować innymi, chyba że wyraźnie wyraża na to zgodę konsument.
W kontekście kursu NBP oznacza to, że nie można automatycznie wprowadzić kursu NBP w miejsce klauzul abuzywnych, lecz można go użyć do celów technicznych przeliczeń, np. ustalenia wartości nienależnego świadczenia do zwrotu.
Kurs NBP a wysokość roszczeń frankowicza
W pozwach frankowych, kredytobiorcy często żądają zwrotu rat zapłaconych w złotych, lecz sądy muszą ustalić, jaką część stanowiła nadpłata. Aby to zrobić, przeliczają wartość świadczenia na dzień zapłaty po średnim kursie NBP, co pozwala porównać wartość nominalną świadczenia z wartością rzeczywistego zadłużenia.
Czy banki mogą stosować kurs NBP zamiast własnych tabel kursowych?
W praktyce banki mogą, ale rzadko to czynią – wolą bowiem stosować własne tabele kursowe, które umożliwiają im naliczanie spreadu walutowego. Tylko niektóre banki, w odpowiedzi na falę sporów sądowych, modyfikowały umowy tak, aby przewidywały kurs NBP jako kurs rozliczeniowy – jednak takie postanowienia są relatywnie nowe i nie dotyczą starych umów, będących przedmiotem większości sporów sądowych.
Obliczanie nadpłaty w kredycie frankowym według kursu NBP
Aby obliczyć nadpłatę:
- Zbiera się harmonogram rat zapłaconych w złotych.
- Ustala się kurs NBP (średni) na dzień zapłaty każdej raty.
- Przelicza się raty z PLN na CHF (lub EUR) po kursie NBP.
- Porównuje się z kwotą należną bankowi z tytułu udostępnionego kapitału i odsetek liczonych w walucie.
W efekcie możliwe jest ustalenie, o ile kredytobiorca przepłacił – co stanowi podstawę roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia.
Różnice między kursem NBP a kursem banku
- Kurs NBP: ustalany niezależnie, publikowany codziennie, średni dla rynku międzybankowego.
- Kurs banku: ustalany jednostronnie przez bank, często zawiera marżę, brak przejrzystości zasad ustalania.
Różnice te mają istotne znaczenie w kontekście abuzywności – sądy uznają kursy bankowe za nieuczciwe, jeśli brak jest przejrzystych kryteriów ich ustalania.
Czy unieważnienie umowy zależy od kursu NBP?
Nie. Unieważnienie umowy kredytu frankowego nie zależy bezpośrednio od kursu NBP, lecz od stwierdzenia abuzywności postanowień dotyczących przeliczenia walutowego oraz od braku możliwości dalszego utrzymania umowy po ich usunięciu. Kurs NBP pojawia się dopiero na etapie rozliczeń po stwierdzeniu nieważności.
Wpływ zmiany kursu NBP na raty kredytu
Zmiany kursu NBP nie wpływają bezpośrednio na wysokość rat kredytów indeksowanych, ponieważ banki nie stosują kursów NBP przy przeliczeniach rat. Jednakże w przypadku renegocjacji, restrukturyzacji lub sporów sądowych kurs ten może być wykorzystany jako wskaźnik do ustalenia wartości zadłużenia.
Czy w pozwie frankowym można żądać przeliczenia według kursu NBP?
Tak. Kredytobiorcy mogą w treści pozwu żądać:
- zwrotu nadpłaconych rat przeliczonych według kursu NBP;
- uznania kursu NBP jako podstawy do ustalenia świadczenia nienależnego;
- przeliczenia całego kredytu po kursie NBP – jednak taka konstrukcja bywa kwestionowana, jeśli prowadzi do tzw. utrzymania umowy mimo abuzywności.
Kurs rozliczeniowy NBP odgrywa fundamentalną rolę w technicznych i prawnych aspektach rozliczeń kredytów walutowych, zarówno frankowych, jak i eurowalutowych. Jakkolwiek nie jest instrumentem bezpośrednio wpływającym na ważność umowy, to jego znaczenie przy ustalaniu wysokości roszczeń, nadpłat i zwrotów staje się nieodzowne. W świetle orzecznictwa TSUE i SN kurs NBP stanowi obiektywne narzędzie do przeprowadzenia sprawiedliwego rozliczenia stron po eliminacji klauzul niedozwolonych.
