Wbrew pozorom klauzula niedozwolona może pojawić się również w Twojej w umowie. Niejednokrotnie owa klauzula abuzywna (bo tak również się ją określa) nie wzbudza jakichkolwiek podejrzeń podczas zawierania umowy a wręcz przeciwnie – ukryta pośród wielu innych postanowień zdaje się być niezauważalna. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, kiedy mamy do czynienia z przygotowanym wcześniej wzorcem umownym.
Ustawodawca, dostrzegając ten problem, stworzył mechanizmy ochronne, które pozwalają eliminować niedozwolone postanowienia umowne oraz dochodzić swoich praw w sądzie.
W tym momencie warto odpowiedzieć sobie na kilka pytań, tj. w jaki sposób rozpoznać, czy dane postanowienie jest niedozwolone? Kto może dokonać oceny konkretnego postanowienia? Jakie skutki niesie za sobą uznanie danego postanowienia za niedozwolone?
Czym jest klauzula niedozwolona? – Najnowsze regulacje dotyczące klauzul niedozwolonych
Problematyka klauzul niedozwolonych została uregulowana w art. 385(1)-385(5) Kodeksu cywilnego (k.c.).
Zgodnie z art. 385(1) § 1 k.c., klauzula niedozwolona to postanowienie umowy zawieranej z konsumentem, które:
- Nie było indywidualnie uzgodnione,
- Kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,
- Rażąco narusza interesy konsumenta.
Od niedawna z ochrony przez klauzulami abuzywnymi mogą skorzystać nie tylko konsumenci. Od 1 stycznia 2021 r., na mocy ustawy z dnia 31 lipca 2019 r. o zmianie niektórych ustaw w celu ograniczenia obciążeń regulacyjnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 1495), rozszerzono ochronę na osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą, które zawierają umowy niezwiązane bezpośrednio z ich działalnością zawodową (art. 385(5) k.c.).
Jak rozpoznać klauzulę niedozwoloną?
Rozpoznanie klauzuli niedozwolonej jest często dużym wyzwaniem. Wskazówką jest jednak wspomniany już art. 385(1) § 1 k.c., który mówi, że klauzula niedozwolona to taka klauzula, która:
- nie została indywidualnie uzgodnienia;
- jest sprzeczna z dobrymi obyczajami;
- rażąco narusza interesy konsumenta.
Brak indywidualnego uzgodnienia odnosi się do sytuacji, kiedy konsument nie miał rzeczywistego wpływu na treść postanowień. Przejawem indywidualnego uzgodnienia mogą być chociażby prowadzone przez strony negocjacje.
Uwaga! Uzgodnieniem nie jest adnotacja z wyrażeniem zgody na treść danej klauzuli. Dlatego też znaczna większość klauzul niedozwolonych znajduje się w powszechnie wykorzystywanych wzorcach umownych, w których to konsument zostaje pozbawiony jakiejkolwiek możliwości negocjacji postanowień.
Sprzeczność z dobrymi obyczajami odnosi się do działań, które powodować mogą nierówność stron przy zawieraniu umowy. W szczególności jest to działanie nieuczciwe, wykorzystujące niewiedzę i brak doświadczenia konsumenta oraz odbiegające od przyjętych standardów postępowania.
Rażące naruszenie interesów konsumenta to nieusprawiedliwiona dysproporcja praw i obowiązków konsumenta na jego niekorzyść. Rażące naruszenie występuje wtedy, kiedy ową dysproporcję można uznać za istotną i znaczącą.
W art. 385(3) k.c. znajduje się katalog otwarty klauzul niedozwolonych, który w razie wątpliwości pomaga stwierdzić, czy dane postanowienie spełnia wymienione wyżej przesłanki.
Przykładem klauzuli niedozwolonej w umowie może być np.:
● Zastrzeżenie dla przedsiębiorcy prawa do jednostronnej zmiany istotnych warunków umowy bez ważnej przyczyny podanej w umowie (art. 385(3) pkt 10 k.c.),
● Pozbawienie konsumenta prawa do wypowiedzenia umowy (art. 385(3) pkt 17 k.c.),
● Narzucenie konsumentowi obowiązku poniesienia rażąco wysokich kosztów odstąpienia od umowy (art. 385(3) pkt 12 k.c.).
Czy każde nieuczciwe postanowienie to klauzula niedozwolona?
Nie każde postanowienie umowne może być uznane za klauzulę niedozwoloną. Art. 385(1) § 1 zd. 2 k.c. wyłącza spod tej definicji zapisy, które dotyczą głównych świadczeń stron (np. ceny, wynagrodzenia), jeśli zostały określone w sposób jednoznaczny.
Kto kontroluje klauzule niedozwolone?
Obecnie istnieją dwa tryby kontroli postanowień umownych:
- kontrola incydentalna (in concreto);
- kontrola abstrakcyjna (in abstracto).
Kontrola incydentalna jest wykonywana przez sądy powszechne. Ich działanie polega na rozpatrywaniu konkretnej sprawy a związane z nią orzeczenie wywołuje skutki tylko dla stron postępowania.
Kontrola abstrakcyjna okazała się być odpowiedzią na nie zawsze skuteczną ochronę gwarantowaną przez kontrolę incydentalną. Oparta jest na przepisach Ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów z dnia 16 lutego 2007 r. Postępowanie prowadzone jest z urzędu albo na podstawie zawiadomienia podejrzenia naruszenia zakazu stosowania klauzul niedozwolonych. Uprawnienie do złożenia zawiadomienia przysługuje:
- konsumentowi;
- rzecznikowi konsumentów;
- Rzecznikowi Finansowemu;
- organizacji konsumenckiej.
Decyzja wydana przez Prezesa UOKiK, uwzględniająca kryteria z art. 385(1) KC, uznająca postanowienia umowne za niedozwolone, każdorazowo publikowana jest w całości na stronie internetowej UOKiK. Należy zaznaczyć, że skuteczność kontroli abstrakcyjnej jest znacznie szersza niż incydentalnej- zgodnie z art. 23d u.o.k.k. prawomocna decyzja o uznaniu postanowienia wzorca umowy za niedozwolone ma skutek wobec przedsiębiorcy, co do którego stwierdzono stosowanie niedozwolonego postanowienia umownego oraz wobec wszystkich konsumentów, którzy zawarli z nim umowę na podstawie wzorca wskazanego w decyzji.
Jakie są skutki uznania postanowienia za niedozwolone?
Uznanie postanowienia umownego za niedozwolone skutkuje jego bezskutecznością wobec konsumenta. Co to oznacza? Oznacza to tyle, że umowa jest wykonywana z pominięciem przedmiotowego postanowienia, tak jakby nie zostało ono w niej zamieszczone od samego początku. W niektórych przypadkach, w zależności od wagi i wpływu niedozwolonego postanowienia na treść stosunku prawnego, może dojść do stwierdzenia nieważności całej umowy
Źródła:
- Ciszewski J., Nazaruk P., Kodeks Cywilny. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2023.
- Radwański Z., Olejniczak A.: Zobowiązania- część ogólna, 14. wydanie, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2020.
